การอุดรอยสูญหายของชั้นสีและการซ่อมสีในจิตรกรรมภาพเขียน: หลักการ วัสดุ เทคนิค และแนวทางการปฏิบัติสำหรับสภาพภูมิอากาศเขตร้อน

By Norman Verschueren Head of The Painting Conservation Lab

หลักสูตรเชิงปฏิบัติการเข้มข้น ที่ออกแบบโดยนักอนุรักษ์ เพื่อนักอนุรักษ์และผู้ที่กำลังก้าวเข้าสู่วิชาชีพด้านการอนุรักษ์ จากทั่วภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

การอุดรอยสูญหายของชั้นสี (Filling Paint Losses) และการซ่อมสีใหม่ (Inpainting) ไม่ได้อาศัยเพียงทักษะเชิงปฏิบัติเท่านั้น หากแต่ต้องอาศัยการตัดสินใจอย่างรอบคอบในการเลือกใช้วัสดุ ภายใต้หลักจริยธรรมทางการอนุรักษ์ และการคำนึงถึงประสิทธิภาพและความคงทนของวัสดุในระยะยาวโดยเฉพาะในสภาพภูมิอากาศเขตร้อน ซึ่งอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ที่สูงล้วนส่งผลต่อพฤติกรรม ความเสถียร และความทนทานของวัสดุอนุรักษ์

หลักสูตร 3 วันที่ผสมผสานการบรรยาย การสาธิต และการฝึกปฏิบัติอย่างเข้มข้น เพื่อเสริมสร้างทั้งทักษะภาคปฏิบัติและความเข้าใจในหลักการทางวิทยาศาสตร์ที่อยู่เบื้องหลังการเลือกใช้วัสดุและการตัดสินใจในการอนุรักษ์จิตรกรรมภาพเขียน (Easel Paintings) ให้เหมาะสมกับบริบทของสภาพอากาศร้อนชื้น

ทำไมหลักสูตรนี้จึงมีความสำคัญ

แม้ว่าการอุดรอยสูญหายของชั้นสี (Filling Paint Losses) และการซ่อมสีใหม่ (Inpainting) จะเป็นขั้นตอนที่พบได้เป็นประจำในการอนุรักษ์จิตรกรรมภาพเขียน แต่การเลือกใช้วัสดุที่เหมาะสมยังคงเป็นความท้าทาย โดยเฉพาะในสภาพภูมิอากาศเขตร้อนซึ่งอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ที่สูงส่งผลโดยตรงต่อคุณสมบัติและประสิทธิภาพของวัสดุอนุรักษ์ อีกทั้งวัสดุและแนวทางปฏิบัติที่ได้รับการเผยแพร่ส่วนใหญ่ได้รับการพัฒนาขึ้นในประเทศเขตอบอุ่น จึงจำเป็นต้องได้รับการประเมินและพิจารณาอย่างรอบคอบก่อนนำมาประยุกต์ใช้กับงานอนุรักษ์ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

หลักสูตรนี้มุ่งเชื่อมโยงองค์ความรู้ด้านการอนุรักษ์ที่ได้รับการยอมรับในระดับสากลเข้ากับการปฏิบัติงานจริงในสภาพภูมิอากาศเขตร้อน โดยบูรณาการความรู้ด้านวิทยาศาสตร์การอนุรักษ์ คุณสมบัติและพฤติกรรมของวัสดุ หลักจริยธรรมในการตัดสินใจ ตลอดจนการฝึกปฏิบัติอย่างเข้มข้น เพื่อให้ผู้เข้าอบรมมีทั้งความรู้ ความเข้าใจ และความมั่นใจในการเลือกใช้ระบบการอุดรอยสูญหายของชั้นสีและการซ่อมสีใหม่ที่เหมาะสม ทั้งในด้านเทคนิค คุณภาพของผลลัพธ์ทางสายตา และความสอดคล้องกับสภาพแวดล้อมของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

วัตถุประสงค์การเรียนรู้ (Learning Objectives)

เมื่อสิ้นสุดการอบรม ผู้เข้าร่วมจะสามารถ

• ประเมินและเปรียบเทียบวัสดุสำหรับการอุดรอยสูญหายของชั้นสีแต่ละประเภท โดยพิจารณาจากคุณสมบัติทางกายภาพและทางกลของวัสดุ
• เลือกใช้วัสดุอุดรอยสูญหายให้เหมาะสมกับโครงสร้างของชั้นสีและประเภทของวัสดุรองรับที่แตกต่างกัน
• อธิบายผลกระทบของอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ในสภาพภูมิอากาศเขตร้อนต่อพฤติกรรมและประสิทธิภาพของวัสดุอนุรักษ์
• เปรียบเทียบระบบและวัสดุสำหรับการแต่งเติมสี (Retouching Systems) รวมถึงข้อดี ข้อจำกัด และความเหมาะสมในการใช้งานของแต่ละระบบ
• ประยุกต์ใช้เทคนิคการซ่อมสีใหม่ (Inpainting) ที่หลากหลาย โดยคำนึงถึงหลักจริยธรรมทางการอนุรักษ์และความเหมาะสมด้านสุนทรียภาพ
• พัฒนาแนวทางการปฏิบัติงาน (Workflow) สำหรับการอุดรอยสูญหายของชั้นสีและการแต่งเติมสีในงานอนุรักษ์จิตรกรรมภาพเขียน
• เลือกใช้วัสดุอนุรักษ์ที่มีความเข้ากันได้กับวัสดุดั้งเดิม (Compatible) มีความเสถียร (Stable) และเหมาะสมกับสภาพแวดล้อมของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ข้อมูลหลักสูตร และการลงทะเบียน (Workshop Information)

• วันอบรม: 28–30 ตุลาคม 2569
• สถานที่: Science Conservation Centre for Art (SCICCA) ห้องปฏิบัติการอนุรักษ์จิตรกรรม คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กรุงเทพมหานคร ประเทศไทย
• เหมาะสำหรับ: นักอนุรักษ์และผู้ที่กำลังก้าวเข้าสู่วิชาชีพด้านการอนุรักษ์จากภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
• คุณสมบัติของผู้เข้าอบรม: ผู้เข้าอบรมควรมีความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับหลักการและจริยธรรมทางการอนุรักษ์ ทฤษฎีสี และแนวทางพื้นฐานในการอนุรักษ์จิตรกรรมภาพเขียน (Easel Paintings)
• ภาษาในการอบรม: ภาษาอังกฤษ (การบรรยาย การอภิปราย และเอกสารประกอบการอบรมทั้งหมด)
• ค่าลงทะเบียน:
  • Early Bird
    • 22,000 บาท / ท่าน สำหรับผู้ที่ชำระเต็มจำนวนภายในวันที่ 15 กันยายน 2026
  • อัตราปกติ
    • 24,500 บาท / ท่าน สำหรับอัตราปกติ ผู้สมัครสามารถเลือกชำระได้ 2 รูปแบบ
      • 1) ชำระเต็มจำนวน (รับส่วนลดพิเศษ) 23,000 บาท / ท่าน
      • 2) แบ่งชำระ 2 งวด
        • มัดจำเพื่อจองสิทธิ์เข้าร่วม 4,500 บาท ภายในวันที่ 30 กันยายน 2026
        • ชำระส่วนที่เหลือ 20,000 บาท ภายในวันที่ 20 ตุลาคม 2026

ค่าลงทะเบียนครอบคลุม

• อาหารกลางวัน อาหารว่างและเครื่องดื่ม
• วัสดุและอุปกรณ์สำหรับการฝึกปฏิบัติทั้งหมด
• คู่มืออ้างอิงทางเทคนิค (Technical Reference Handbook)
• ชุดอุปกรณ์สำหรับการฝึกปฏิบัติส่วนบุคคล
• อุปกรณ์ป้องกันอันตรายส่วนบุคคล (Personal Protective Equipment: PPE)
  และประกาศนียบัตรรับรองการเข้าร่วมอบรม

จำนวนผู้เข้าอบรม: รับจำนวนจำกัดเพียง 10 ท่าน เพื่อให้ผู้เข้าอบรมทุกคนได้รับการดูแล
ให้คำแนะนำ และคำ ปรึกษาอย่างใกล้ชิดตลอดการฝึกปฏิบัติ

บทนำ (Introduction)

การอุดรอยสูญหายของชั้นสี (Filling Paint Losses) และการซ่อมสีใหม่ (Inpainting) ถือเป็นหนึ่งในขั้นตอนที่ต้องอาศัยทั้งความละเอียดอ่อนและทักษะเฉพาะทางในการอนุรักษ์จิตรกรรมภาพเขียน การดำเนินงานให้ประสบผลสำเร็จไม่ได้ขึ้นอยู่กับทักษะเชิงปฏิบัติเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องอาศัยการตัดสินใจอย่างรอบคอบในการเลือกใช้วัสดุ โดยคำนึงถึงหลักจริยธรรมทางการอนุรักษ์และความคงทนของวัสดุในระยะยาว

หลักสูตรเชิงปฏิบัติการนี้นำเสนอหลักการ วัสดุ และเทคนิคที่ใช้ในการอุดรอยสูญหายของชั้นสีและการซ่อมสี โดยมุ่งเน้นการประยุกต์ใช้ในงานอนุรักษ์จิตรกรรมภาพเขียนภายใต้สภาพภูมิอากาศเขตร้อนของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

ผ่านการบรรยาย การสาธิต และการฝึกปฏิบัติอย่างเข้มข้น ผู้เข้าอบรมจะได้เปรียบเทียบวัสดุอุดรอยสูญหายทั้งชนิดสำเร็จรูปและวัสดุที่เตรียมขึ้นเอง พร้อมทั้งประเมินคุณสมบัติทางกายภาพและทางกล รวมถึงศึกษาความเข้ากันได้ของวัสดุกับชั้นสีและวัสดุรองรับดั้งเดิม นอกจากนี้ ยังให้ความสำคัญกับผลกระทบของอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ที่มีต่อพฤติกรรมของวัสดุอนุรักษ์ ไม่ว่าจะเป็นความยืดหยุ่น (Flexibility) ความไวต่อความชื้น (Moisture Sensitivity) อุณหภูมิการเปลี่ยนสถานะคล้ายแก้ว (Glass Transition Temperature; Tg) และความเสถียรในระยะยาว

ผู้เข้าอบรมจะได้เรียนรู้ระบบและวัสดุสำหรับการแต่งเติมสีที่หลากหลาย เช่น สีน้ำ (Watercolour) สีโปสเตอร์ (Gouache) Gamblin Conservation Colors ระบบสีผสมเรซิน (Pigment–Resin Systems) และระบบสีผสมเซลลูโลส (Pigment–Cellulose Systems) พร้อมฝึกปฏิบัติเทคนิคการผสานรอยสูญหายให้กลมกลืนในรูปแบบต่าง ๆ (Visual Integration) ตลอดหลักสูตรจะเน้นการเลือกใช้วัสดุและเทคนิคที่เหมาะสม โดยพิจารณาจากลักษณะของผลงาน สภาวะการมองเห็น หลักจริยธรรมทางการอนุรักษ์ และสภาพแวดล้อมในการจัดเก็บหรือจัดแสดง

ด้วยการบูรณาการองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์การอนุรักษ์เข้ากับการฝึกปฏิบัติจริง ผู้เข้าอบรมจะมีความรู้ ความเข้าใจ และความมั่นใจในการเลือกใช้วัสดุและเทคนิคสำหรับการอุดรอยสูญหายของชั้นสีและการซ่อมสีใหม่ที่มีความเข้ากันได้กับวัสดุดั้งเดิม มีความเสถียร ให้ผลลัพธ์ที่กลมกลืนทางสายตา และเหมาะสมต่อการอนุรักษ์ในสภาพภูมิอากาศเขตร้อนในระยะยาว

กำหนดการอบรม

หลักสูตรเข้มข้น 24 ชั่วโมง (อาจมีการปรับเปลี่ยนตามความเหมาะสม)
พักรับประทานอาหารกลางวัน 1 ชั่วโมง

วันที่ 1: พื้นฐานการอุดรอยสูญหายของชั้นสีและการซ่อมสีใหม่

09.00–12.00 น. | ภาคบรรยาย

• หลักการของการอุดรอยสูญหายของชั้นสี (Filling Paint Losses) และการซ่อมสีใหม่
  (Inpainting)
• หลักจริยธรรมในการอนุรักษ์
• วัสดุสำหรับการอุดรอยสูญหายของชั้นสีและคุณสมบัติของวัสดุ
• พฤติกรรมของวัสดุในสภาพภูมิอากาศเขตร้อน

13.00–18.00 น. | ภาคปฏิบัติ

• การเตรียมและการอุดรอยสูญหายของชั้นสี
• การเปรียบเทียบวัสดุอุดรอยสูญหายชนิดสำเร็จรูปและวัสดุที่เตรียมขึ้นเอง
• การตกแต่งผิวและการสร้างพื้นผิวให้สอดคล้องกับต้นฉบับ

วันที่ 2: การเตรียมพื้นผิวก่อนการแต่งเติมสี (Preparing for Retouching)

09.00–18.00 น. | ภาคปฏิบัติ

• การตกแต่งและปรับแต่งวัสดุอุดรอยสูญหาย
• การเตรียมพื้นผิวก่อนการซ่อมสี
• การผสมและการเทียบสี
• แนะนำวัสดุและระบบสำหรับการแต่งเติมสี (Retouching Systems)
• ฝึกปฏิบัติ

วันที่ 3: การแต่งเติมสีและการซ่อมสีใหม่

09.00–17.00 น. | ภาคปฏิบัติ

• Tratteggio
• Rigatino
• Puntinato
• Astrazione cromatica
• Selezione cromatica
• Neutral Retouching
• Mimetic Retouching

17.00–18.00 น. | สรุปผลการอบรมและพิธีมอบประกาศนียบัตร

เอกสารและชุดอุปกรณ์ที่ผู้เข้าอบรมจะได้รับ (Workshop Materials & Takeaways)

เมื่อสิ้นสุดการอบรม ผู้เข้าร่วมจะได้รับชุดเอกสารอ้างอิงและชุดอุปกรณ์สำหรับการฝึกปฏิบัติ ซึ่งจัดทำขึ้นจากผลงานที่ได้ลงมือปฏิบัติจริงตลอดหลักสูตร ประกอบด้วย

• แผ่นตัวอย่างวัสดุอุดรอยสูญหายของชั้นสี (Filling Materials Sample Board) ซึ่งรวบรวมวัสดุอุดรอยสูญหายทั้งชนิดสำเร็จรูปและวัสดุที่เตรียมขึ้นเอง โดยผู้เข้าอบรมเป็นผู้เตรียมและทดลองใช้ด้วยตนเองระหว่างการฝึกปฏิบัติ
• แผ่นตัวอย่างเทคนิคการซ่อมสี (Inpainting Techniques Sample Board) แสดงเทคนิค วัสดุ และแนวทางการแต่งเติมสี (Retouching) ที่ได้ศึกษาและฝึกปฏิบัติในหลักสูตร
• ชิ้นงานฝึกปฏิบัติการซ่อมสีใหม่ (Inpainting Exercise) ที่ผู้เข้าอบรมดำเนินการด้วยตนเอง เพื่อแสดงการประยุกต์ใช้เทคนิคการเก็บสีที่ได้เรียนรู้
• ชุดตัวอย่างเรซินและสารสี (Resin & Pigment Samples) สำหรับทดลองและพัฒนาชุดแต่งเติมสี (Retouching Palette) ของตนเอง พร้อมจานผสมสีเซรามิก (Ceramic Colour-Mixing Palette) และตลับสีเปล่า (Empty Pans Palette) สำหรับเตรียม จัดเก็บ และจัดระเบียบสีที่ใช้ในการแต่งเติมสี
• ชุดวัสดุอ้างอิงสำหรับการปฏิบัติงาน (Practical Material Reference Collection) เพื่อใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงสำหรับการเปรียบเทียบ การทดสอบ และการปฏิบัติงานอนุรักษ์ในอนาคต
• คู่มืออ้างอิงทางเทคนิค (Technical Reference Materials Book) ครอบคลุมข้อมูลเกี่ยวกับวัสดุอุดรอยสูญหายของชั้นสีและคุณสมบัติของวัสดุ วัสดุและระบบสำหรับการซ่อมสีใหม่ เทคนิคการใช้งาน ข้อควรพิจารณาสำหรับสภาพภูมิอากาศเขตร้อน แหล่งจัดหาวัสดุ ตลอดจนเอกสารอ้างอิงและรายการอ่านเพิ่มเติม
• ประกาศนียบัตร รับรองการเข้าร่วมหลักสูตรเชิงปฏิบัติการเข้มข้น 24 ชั่วโมง

80% ของระยะเวลาการอบรมเป็นการฝึกปฏิบัติ ผ่านการสาธิต การฝึกปฏิบัติแบบมีผู้สอนให้คำแนะนำ และการลงมือปฏิบัติด้วยตนเอง เพื่อให้ผู้เข้าอบรมสามารถพัฒนาทักษะและนำความรู้ไปประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติงานจริงได้อย่างมั่นใจ

มากกว่าความรู้ คือชุดอุปกรณ์และเอกสารอ้างอิงที่คุณสร้างขึ้นด้วยตนเอง พร้อมนำไปใช้ในการปฏิบัติงานจริง

วิทยากร

Norman Verschueren เป็นนักอนุรักษ์จิตรกรรมภาพเขียน (Easel Paintings Conservator) ชาวเบลเยียม สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาตรีและปริญญาโทด้านการอนุรักษ์จิตรกรรม ปัจจุบันดำรงตำแหน่ง Graduate Fellow in Science for Industryและ หัวหน้าห้องปฏิบัติการอนุรักษ์จิตรกรรม ณ ศูนย์วิทยาศาสตร์เพื่อการอนุรักษ์ศิลปกรรม (Science Conservation Centre for Art: SCICCA) คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

งานวิจัยและความเชี่ยวชาญของ Norman Verschueren ครอบคลุมการอนุรักษ์จิตรกรรมสมัยใหม่และร่วมสมัย การศึกษาพฤติกรรมของวัสดุอนุรักษ์ในสภาพภูมิอากาศเขตร้อน การพัฒนาเทคโนโลยีเพื่อการอนุรักษ์ ตลอดจนแนวทางการอนุรักษ์ที่คำนึงถึงคุณค่าของมรดกทางวัฒนธรรมและการมีส่วนร่วมของชุมชนในบริบทของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้